نازنین نانا والاجم، محقق و دانش‌آموخته‌ی تئاتر از دانشگاه تربیت مدرس است. ایشان سال‌هاست مطالعات خود را در زمینه‌ی اساطیر و زبان‌شناسی زیر نظر اساتید این حوزه آغاز و تا کنون مقالات، کارگاه‌ها و نمایش‌های زیادی در زمینه‌ی اسطوره و زبان‌شناسی باستان در کارنامه‌ی خود به ثبت رسانده است. به بهانه‌ی رونمایی از تازه‌ترین کتاب او با نام  «آرش کمان‌گیر[۱] و دیگر اسطوره‌های جهان» با او به گفت‌وگو نشستیم.

با توجه به دایره‌ی مطالعاتتان در زمینه‌ی اسطوره‌ها، اسطوره را به زبان خود تعریف کنید؟

به طور کلی، روایاتی بسیار قدیمی هستند که منشأ اتفاقات و عقاید انسان‌های باستانی را شرح می‌دهند و از چرایی‌های اولیه و قدرت‌های دنیای خدایان و ایزدان صحبت می‌کنند؛ دنیاها و شخصیت‌هایی دارند که در ذهن بشر خلق شدند تا زندگی را برایش ساده‌تر کنند یا به اندیشه‌ی بشر دوران کهن، امید نجات از بلاها را ببخشند؛ به بیانی پاسخ‌های ذهنی بشر هستند به هر آنچه نمی‌داند و نمی‌بیند. در دسته‌بندی آن‌ها، با برخی از روایات مواجه می‌شویم که صرفاً زاده‌ی تخیلات بشر هستند و برخی دیگر، برداشتی تاریخی از وقایع دارند و قهرمانان آن‌ها، قهرمانان ملی یک منطقه و سرزمینی واقعی، شناخته شده‌اند؛ اما به هر حال رنگ تخیل و قدرت‌های مافوق بشری، چنان در آن‌ها زیاد است که به آن‌ها رنگ و بویی عجیب از عالمی غیرانسانی و قدسی می‌بخشد.

مبدأ پیدایش اسطوره، از کجا نشأت می‌گیرد؟

عده‌ی بسیاری زمان پیدایش اسطوره‌ها را قبل از پیدایش خط و کتابت می‌دانند، یعنی دوران قبل از تاریخ! در نتیجه اسطوره را به بی‌زمانی و مبدأ نامشخصی مربوط می‌دانند. در هر صورت اسطوره‌ها زبان به زبان و سینه به سینه از بی‌زمانی‌های بشر نقل شده‌اند و به روزگار ما رسیده‌اند و در این ضمن، دچار تغییر و تحولات بسیار گشته‌اند. عده‌ای آن‌ها را به صورت واقعه‌ای اتفاق نیفتاده (غیرواقعی) و عده‌ی بسیاری همان نقل‌ها را از تاریخ و حوادث واقعی می‌دانند و این بدان علت است که گاه رویدادی کهن در دنیای واقعی رخ داده و با نقل سینه به سینه به دنیای غیرواقعی و تخیلی وارد می‌شود و همگان می‌پندارند که این رویداد ساخته‌ی ذهن بشر است و نتیجه‌ی آن، عدم اطمینان از تاریخ اسطو‌ره‌هاست. همچنین در طول زمان‌ها هر نقال و راوی برای خودش مشخصاتی به داستان و قهرمان افزوده و برای سایرین بازگو کرده است؛ روح و اندیشه‌ی هزاران هزار مرد و زن در این روایات وجود دارد؛ بسیاری از آن‌ها رنگ سرزمین‌های متعددی را به خود دیده‌اند و با زبان و لهجه‌ی قوم‌های مختلف، به حیاتشان ادامه داده‌اند. با توجه به این همه تغییر و تبدل، کار بسیار دشواریست که بتوان مبدأ پیدایش یک اسطوره را فهمید.

با توجه به این کتاب که برای نوجوانان به رشته‌ی تحریر درآورده‌اید، چرا خواندن و شناخت اسطوره‌ها با گذشت این همه سال، برای مردم امروزی لازم است؟

95B23044در ذهن اغلب مردم، تعریفی از روایات اساطیری وجود دارد که آن‌ها را هم‌ردیف با قصه و سخن‌های باطل قرار می‌دهد؛ اما حقیقت این است که همین سخنان به ظاهر باطل و کذب، آیین و جهان‌بینی اقوام پیش از ما را نشان می‌دهد و نمی‌توانیم چشم روی آن‌ها ببندیم. یک قوم برای شناخت خودش و پیشینه‌اش و حتی برای محک زدن راستی اعتقادات دوران معاصرش، نیاز به دانستن این روایات دارد تا شاید حتی همین امروز هم بتواند با دیدن روند پیشرفت فکری، خودش را از دامن خرافات و سخنان باطل رها کند؛ سخنان و عقایدی که شاید همین امروز هم می‌تواند روی آن‌ها پافشاری کند؛ اما پشتوانه‌ای مستحکم از نظر منطقی و تحلیل علمی ندارند. یک ملت باید بتواند با خودش، تفکر و روح جمعی‌اش روبه‌رو شود. البته این بدان معنی نیست که تک تک افراد جامعه باید اساطیر را از حفظ باشند و تحلیل کنند! پافشاری بر این عقیده به دلیل علاقه به این علم، خودش یک شوخی بزرگ است؛ اما گمان می‌کنم کسانی که هر جای این دنیا رسالتی بر دوش گرفته‌اند و مسؤولیتی دارند باید با حداقل‌ها آشنا شوند و نسبت به گذشته‌ی یک سرزمین بی‌تفاوت نباشند. کسانی که با علوم انسانی سروکار دارند نمی‌توانند اندیشه‌ی جمعی، آیین‌ها و آداب یک سرزمین را نادیده بگیرند. برای درمان خیلی از زخم‌ها، نیاز به گذشته داریم. برای پیشگیری خیلی از بیماری‌ها نیاز به شناخت داریم. معلمی خوب است که برای دادن الگو به دانش آموزانش، قهرمانان ملی را بشناسد.

کتاب خود را چگونه توصیف می‌کنید؟

تا اینجا صحبت از پیچیدگی‌ها کردیم؛ اما این کتاب خیلی ساده است و برای مخاطب نوجوان به نگارش درآمده است. از ۲۲ روایت، پنج روایت از ایران نقل شده و مابقی متعلق به سایر کشورهاست.

چه مشخصاتی، اسطوره را به دنیای داستانی کودک و نوجوان پیوند می‌زند؟

در دنیای کودک و نوجوان به کارگیری قدرت تخیل و داستان‌پروری به عملکردی روزمره تبدیل شده است. می‌توانند ساعت‌ها با یک تکه چوب، بازی کنند و آن را جادویی‌ترین چوب دنیا بدانند که همه‌ی آرزوها را برآورده می‌کند. در دنیای آن‌ها همه چیز عمیق‌تر، پررنگ‌تر و مؤثرتر از آنچه بزرگسالان می‌بینند جریان دارد. تمام رویدادها ، تمام عواطف و احساسات و اندیشه‌ها، تمام خودشان و محیط اطرافشان … از این رو مشخصات داستانی، فضاسازی و شخصیت‌پردازی که اساطیر با خود دارند، می‌تواند برای این سنین جذاب باشد. مرز بین انسان و موجودات دیگر از بین می‌رود و همه در یک سطح قرار می‌گیرند. همه‌ی موجودات، قدرت تفکر و بیان پیدا می‌کنند. همه برای خود، خواسته‌ها و رازهایی دارند. به همه‌ی موجودات، همه‌ی گیاهان و حیوانات و حتی غیرجانداران، صفات انسانی و طرز تفکر انسانی بخشیده می‌شود. قهرمان‌پروری و الگوسازی دنیای اساطیر به دلیل قدرت‌های مافوق بشری، جذابیتی ویژه دارد و از طرفی این روایات جذاب، می‌تواند کارکرد پرورشی و تعلیمی نیز داشته باشد. پرورش قدرت تخیل، قهرمان پروری، احساس وطن دوستی، تفکیک مرز خیر و شر، شناخت قهرمانان ملی، داشتن آگاهی از پیشینه‌ی خود و شاید مهم‌تر از همه اثرش را در دوران بزرگسالی ببینیم؛ دور ماندن از جهان بینی‌ها و عقایدی که بر پایه‌ی خرافات گذارده شده است؛ پرورش نسلی که با آگاهی از همین روایات تخیلی می‌تواند از تعصبات بی‌پایه در امان باشد و خودش را از جهل خودش حفظ کند. در دنیایی بدون تعصب‌های کورکورانه، مهربانی بیش‌تری میان آدم‌ها رشد می‌کند.

[۱] – نام یکی از اسطوره‌های کهن ایرانی است. آرش از سپاهیان منوچهر بود که پس از پایان جنگ ایران و توران به عنوان کمان‌دار ایرانی برای بازشناختن مرز ایران و توران برگزیده شد. به نقل از فرهنگ لغت دهخدا: «آرش از قله‌ی دماوند تیری بیفکند که از بامداد تا نیم‌روز برفت و به کنار جیحون فرود آمد و جیحون حد شناخته شد.»

امتیاز به گفتگو
امتیاز شما 11 آرا
5.0